रगतको मूल्य’ :
मानवीय चेतनाको ऐना
बाबुराम लम्साल
साहित्य : समाजको ऐना मात्र होइन, चेतनाको उज्यालो पनि
साहित्यलाई समाजको रूपान्तरण र चेतनाको संवाहक मानिन्छ। समाजका
आँखाले देखेर पनि नदेखेजस्ता बनाइएका पीडा, दबाइएका आवाज, उपेक्षित जीवन र
अँध्यारो कुनामा थन्किएका यथार्थलाई साहित्यले आफ्नै उज्यालोमा ल्याउँछ। त्यसैले
साहित्य केवल मनोरञ्जनको साधन होइन; यो मानिसको मनभित्र प्रश्न जगाउने शक्ति
हो। यसले कहिले आँसुको अर्थ बुझाउँछ, कहिले विद्रोहको आगो सल्काउँछ र कहिले
मानिसलाई मानिसकै सामु उभ्याएर सोध्छ—“हामी साँच्चै कति मानवीय छौँ?”
साहित्यका विविध आयाममध्ये कथा साहित्य जीवनसँग सबैभन्दा नजिक
उभिएको विधा हो। समय,
परिस्थिति
र समाजअनुसार कथानक,
पात्र
र परिवेश फेरिन सक्छन्,
तर
साहित्यको मूल उद्देश्य भने मानिसलाई केवल रमाउनु मात्र होइन, अन्तर्मनदेखि जगाउनु
पनि हो। प्रस्तुत
‘रगतको मूल्य’ कथासङ्ग्रहभित्रका
कथाहरूलाई सूक्ष्म रूपमा नियाल्दा समाजका अनेकौँ कुरूप अनुहार ऐनामा झैँ स्पष्ट
देखिन्छन्। कतै पाठक पात्रसँगै हिँड्छ, कतै उसको पीडासँगै रुन्छ र कतै समाजको
अन्याय देखेर मनभित्रै विद्रोहको ज्वाला महसुस गर्छ।
यस सङ्ग्रहका कथामा प्रयोग भएको भाषिक अभिव्यक्तिले मानिसको
मनमा आक्रोश,
घृणा, क्षोभ र विद्रोहका
तरङ्गहरू जगाउनुका साथै कथावस्तुले संवेदनाको गहिराइमा पुर्याउने क्षमता राखेको
छ। समसामयिक यथार्थलाई केन्द्रमा राखेर युगचेतनाको स्तर नियाल्ने प्रयत्न यस
सङ्ग्रहको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। समाजका कुरूपता, विसङ्गति र विभेदलाई केवल देखाएर
छोडिएको छैन;
तिनका
विरुद्ध चेतनाको ढोका खोल्ने प्रयास पनि गरिएको छ। यही कारण होमशङ्कर
बाँस्तोलालाई सामाजिक यथार्थवादी कथाकारका रूपमा स्थापित गर्न ‘रगतको मूल्य’
कथासङ्ग्रहले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ।
सिर्जनाकर्मीको परिचय र कथासङ्ग्रहको
संसार
पूर्वी नेपालको ओखलढुङ्गामा जन्मिएका होमशङ्कर बाँस्तोला
पेसाले सरकारी जागिरे भए पनि साहित्यको खेतमा निरन्तर पसिना बगाउने जुझारु स्रष्टा
हुन्। प्रशासनिक जिम्मेवारी र साहित्यिक साधनालाई सँगसँगै अघि बढाउँदै उनले नेपाली
साहित्यमा आफ्नो छुट्टै परिचय निर्माण गरेका छन्। उनका आधा दर्जनभन्दा बढी कृतिहरू
प्रकाशित भइसकेका छन्।
‘रगतको मूल्य’ साझा प्रकाशनबाट
प्रकाशित कथासङ्ग्रह हो,
जसमा
उन्नाइसवटा कथाहरू सङ्गृहीत छन्। यी कथाहरू कुनै काल्पनिक स्वर्गका रङ्गीन फूल
होइनन्;
यिनमा
गाउँघरका धुलाम्मे बाटा छन्, अभावका चिरा छन्, पीडाका आँसु छन् र विभेदले घाइते बनेका
जीवनका धड्कनहरू छन्। कथाकारले समाजका तिनै वास्तविक पात्रलाई आफ्नो कथाको
केन्द्रमा ल्याएका छन्,
जो
प्रायः इतिहासका पानामा नाम नपाए पनि जीवनको वास्तविक इतिहास बाँचिरहेका हुन्छन्।
विभेदको पुरानो घाउ
सीप,
कर्म
र वर्गीय संरचनालाई समाज व्यवस्थाले निरन्तरता दिँदै आएको लामो इतिहास छ। कानुनी
रूपमा जातीय विभेद अन्त्य भएको घोषणा गरिए पनि समाजको मनबाट विभेदको विष पूर्ण
रूपमा मेटिएको छैन। संविधानले समानताको आवाज उठाउँछ, तर व्यवहारमा मानिस अझै मानिसको जात
सोधेर उसको सम्मान नाप्छ। यही विडम्बना हाम्रो सामाजिक यथार्थको सबैभन्दा पीडादायी
पक्ष हो।
गाउँघरको परिवेश, पुराना सांस्कृतिक मान्यता र जरा गाडेर
बसेका अन्धविश्वासका कारण विभेदले अझै पनि आफ्नो अस्तित्व जोगाइरहेको छ। नेपाल
सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बनेको धेरै समय बितिसक्दा पनि समानताको अनुभूति
समाजका सबै तहसम्म समान रूपमा पुग्न सकेको छैन। कानुन हुनेखानेका लागि हतियारजस्तो
र हुँदा खानेका लागि आकाशको फलजस्तो बन्नु न्यायप्रतिको गम्भीर व्यङ्ग्य हो।
कानुनका किताबमा समानता लेखिनु र जीवनमा समानता बाँच्न पाउनु
एउटै कुरा होइन।
यही
फरकले आज पनि हजारौँ मानिसको जीवनलाई पीडाको अँध्यारोमा धकेलिरहेको छ।
परिवर्तनको नाममा पुरानै पीडा
पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव नेपाली समाजमा विस्तार हुँदै गएको
छ। परिवर्तन समयको स्वाभाविक नियम हो, तर परिवर्तनका नाममा मानवीय मूल्य र
संवेदनाको ह्रास हुनु दुःखद पक्ष हो। परम्परागत मूल्य–मान्यताहरू क्रमशः कमजोर
हुँदै जाँदा समाजमा उपेक्षा, उत्पीडन र असमानताका नयाँ–पुराना रूपहरू देखिन थालेका छन्।
महिला हिंसा दिनप्रतिदिन बढ्दो चिन्ताको विषय बनेको छ। गरिब, दलित र सीमान्तकृत
समुदाय अनेकौँ प्रकारका शोषण र उपेक्षाबाट आहत छन्। व्यवस्था फेरिएको छ, शासक फेरिएका छन्, नाराहरू फेरिएका छन्; तर धेरै नागरिकको
जीवनको वास्तविकता भने उस्तै छ। सरकारी निकायबाट समेत उपेक्षित मानिसले उचित
न्यायको खोजीमा भौँतारिनु परेको अवस्था अझै समाप्त भएको छैन।
उत्तरआधुनिकताको युगमा पनि थिचिएका, दबाइएका र किनारामा
पुर्याइएका मानिसले आफ्नो टाउको उठाएर स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न नसक्नु हाम्रो
सभ्यतामाथिकै प्रश्न हो। मानिसको शरीरमा कर्म, श्रम, यौवन र रगत चल्छ, तर उसको छुवाइलाई
अशुद्ध ठान्ने प्रवृत्ति जीवित रहनु कति ठूलो अमानवीयता हो!
रगतको रङ एउटै हुन्छ
‘रगतको मूल्य’ कथासङ्ग्रहको सबैभन्दा
मार्मिक चेतना यहीँ प्रकट हुन्छ—मानिसको रगतको कुनै जात हुँदैन। कसैको शरीरबाट बगेको
रगत ब्राह्मणको भनेर सेतो हुँदैन, दलितको भनेर कालो हुँदैन। पीडामा सबैको आँखा रसाउँछन्, मृत्युको भय सबैलाई
हुन्छ र जीवनको मूल्य सबैका लागि समान हुन्छ।
कथामा दलित समुदायको मानवीय संवेदनालाई अत्यन्त मार्मिक रूपमा
प्रस्तुत गरिएको छ। पानी छोएको नचल्ने मानिसको रगत भने जीवन बचाउन आवश्यक पर्दा
निसंकोच चल्छ। यही विडम्बनामाथि कथाले चोटिलो प्रश्न उठाएको छ। मानिसको छुवाइलाई
घृणा गर्ने समाजले जीवन बचाउने उसको रगतलाई भने सहजै स्वीकार गर्छ। आखिर पानीभन्दा रगत पवित्र
हुने र मानिसभन्दा जात ठूलो हुने यो कस्तो समाज हो?
कथामा व्यक्त भावले पाठकको मनमा गहिरो चोट पुर्याउँछ—आज रगत
नपाएको भए जीवन नै समाप्त हुने थियो भन्ने यथार्थले विभेदको सम्पूर्ण संरचनामाथि
प्रश्नचिह्न खडा गर्छ। दलितले छोएको पानी नचल्ने, तर त्यही दलितको रगत शरीरभित्र बग्दा
जीवन बच्ने—यो विरोधाभास केवल कथाको विषय होइन; हाम्रो सामाजिक चेतनामाथि परेको कालो
दाग हो।
‘म बाहिरै बस्छु’ :
एउटा वाक्यभित्रको संसार
“म बाहिरै बस्छु...” जस्तो सामान्य
देखिने वाक्यभित्र पनि शताब्दीयौँको पीडा लुकेको हुन्छ। कसैलाई घरभित्र पस्न
नदिइनु केवल एउटा ढोका बन्द हुनु होइन; त्यो मानिसको आत्मसम्मानमाथि लगाइएको
ताला हो। समाजले सीमान्तकृत समुदायलाई भौतिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक र सामाजिक
रूपमा पनि किनारामा धकेलेको छ।
आज केही दलित समुदायका व्यक्तिहरू शिक्षा, प्रविधि र सीपको
माध्यमबाट उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्दै उदाहरणीय बनेका छन्। तर अर्कोतर्फ कतिपय
ठाउँमा विभेदको पुरानो जरा अझै जीवित छ। कोही मानिस आफ्नो प्रतिभा र परिश्रमले
आकाश छुन खोजिरहेको छ,
तर
समाजले उसको नामभन्दा पहिले जात खोजिरहेको छ। यही विरोधाभासले परिवर्तनको
यात्रालाई अधुरो बनाइरहेको छ।
श्रम चल्ने, मानिस नचल्ने
विडम्बना
हाम्रो समाजको अर्को विचित्र यथार्थ छ—सियो चल्छ, धागो चल्छ, हँसिया र हथौडा चल्छ, श्रम चल्छ, मानिसले बनाएका घरका
सामान चल्छन्;
तर
त्यही सामान बनाउने मानिसको छुवाइ चाहिँ चल्दैन! संसारका सबै वस्तु स्वीकार्य छन्, तर एउटा मानिसको
मानवता अस्वीकार्य बन्नुजस्तो विडम्बना अरू के हुन सक्छ?
जातको आधारमा मानिसलाई माथि र तल छुट्याउने प्रवृत्तिले
समाजलाई कहिल्यै सभ्य बनाउन सक्दैन। आर्थिक रूपमा कमजोर, सामाजिक रूपमा पछाडि
परेका र जातीय रूपमा हेपिएका मानिसलाई थप पीडा दिनु शक्ति होइन; त्यो हाम्रो चेतनाको
कमजोरी हो। त्यसैले राज्यले पनि समाजका सबै वर्गलाई समान अवसर र आवश्यक सहयोग
उपलब्ध गराउँदै जीवनयात्रालाई सहज बनाउनुपर्छ।
मानिसको हैसियत उसको जातले होइन, उसको मानवीयता, कर्म र योगदानले
निर्धारण गर्नुपर्छ।
सामन्ती मानसिकताको छाया
नेपालका कतिपय ठाउँमा आज पनि मुखियाको इसारामा समाज चल्ने
मानसिकता पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। कानुनलाई पन्छाएर आफूलाई नै कानुन ठान्ने
चरित्रले कमजोर र उत्पीडित वर्गलाई निरन्तर दबाइरहेको छ। आर्थिक रूपमा कमजोर, सामाजिक रूपमा पछाडि
परेका र जातीय रूपमा हेपिएका मानिसमाथि सीमित व्यक्तिहरूले आफ्नो शक्ति र हैसियतको
दुरुपयोग गर्नु गम्भीर सामाजिक अपराध हो।
अल्पसङ्ख्यक शक्ति र पहुँच भएका मानिसले बहुसङ्ख्यक श्रमिक र
कमजोर वर्गलाई पीडित बनाइरहनु विडम्बनापूर्ण यथार्थ हो। स्वतन्त्रताको नाममा
स्वेच्छाचारिता,
विकासको
नाममा शोषण र संस्कृतिको नाममा विभेदलाई संरक्षण गर्ने प्रवृत्ति समाजका लागि घातक
छ। पुस्तौँसम्म ऋणको बोझ बोकाएर मानिसलाई दाससरह बनाउने मानसिकता सभ्य समाजको
परिचय हुन सक्दैन।
कथामा पुर्खौँदेखि एउटै समुदायलाई सेवा र श्रममा बाँधेर राख्ने
परम्पराप्रति पनि तीव्र असहमति व्यक्त गरिएको छ। मानिसलाई उसको जन्मकै आधारमा कुनै
कामको कैदी बनाउनु मानवताको अपमान हो। मानिस जन्मँदा स्वतन्त्र हुन्छ; समाजले उसलाई विभेदको
साङ्लोमा बाँध्नु हुँदैन।
दबाइएका आवाज र न्यायको आवश्यकता
समाजमा आवाज उठाउन नसक्ने मानिसहरूको पीडा अझ गहिरो हुन्छ। डर, धम्की, सामाजिक दबाब र
आर्थिक कमजोरीका कारण कतिपय पीडित आफ्नो पीडा भन्नसमेत सक्दैनन्। विशेष गरी कमजोर
वर्ग र महिलामाथि हुने अन्यायलाई कथाले गम्भीर मानवीय प्रश्नका रूपमा उठाएको छ।
कुनै पनि व्यक्तिमाथि हिंसा, अपमान वा जबर्जस्ती गर्नु केवल एउटा
व्यक्तिविरुद्धको अपराध होइन; त्यो सम्पूर्ण समाजको नैतिकतामाथिको आक्रमण हो। पीडितलाई न्याय, संरक्षण र सम्मान
दिलाउनु राज्यको दायित्व हो भने अपराधीलाई कानुनी दायरामा ल्याउनु सभ्य समाजको
कर्तव्य हो। चेतना र शिक्षाको अभावमा दबिएका आवाजलाई अझ दबाउने होइन, उनीहरूलाई बोल्न
सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
कथासङ्ग्रहको शक्ति र सीमा
‘रगतको मूल्य’ कथासङ्ग्रहका अधिकांश
कथाहरू सामाजिक यथार्थसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। विज्ञान र प्रविधिले संसारलाई
धेरै अगाडि पुर्याइसकेको युगमा पनि कथाका कतिपय पात्रहरू चेतनाको दृष्टिले पुरानै
सोच र अन्धविश्वासमा बाँधिएका देखिन्छन्। गाउँले परिवेश, सामाजिक संरचना र
जीवनका कठोर यथार्थ कथाको प्रमुख आधार बनेका छन्।
कथाका विषयवस्तुले पाठकलाई उकालो–ओरालो, देउराली–भञ्ज्याङ र
गाउँघरका चौतारीसँगै जीवनको यात्रामा हिँडाउँछन्। गरिबी, अभाव, अशिक्षा, पीडा, अज्ञानता, अन्धविश्वास र
विभेदजस्ता विषयलाई उपयुक्त पात्रमार्फत अभिव्यक्त गर्न सक्नु कथाकारको सबल पक्ष
हो। पात्रहरू बनावटी लाग्दैनन्; उनीहरू हाम्रै समाजका वरिपरि बाँचिरहेका मानिसजस्ता प्रतीत
हुन्छन्।
कतिपय कथाहरू पुरानो समयको परिवेशमा लेखिएकाले बदलिँदो समयलाई
पूर्ण रूपमा समेट्न नसकेजस्तो अनुभूति हुन सक्छ। केही ठाउँमा भाषिक अभिव्यक्ति र
पात्रको संवादलाई अझ स्वाभाविक तथा सशक्त बनाउन सकिने सम्भावना पनि देखिन्छ। तर
यस्ता सीमाहरूका बाबजुद कथासङ्ग्रहको मूल शक्ति यसको मानवीय संवेदना र
सामाजिक चेतना
हो।
निष्कर्ष
समग्रमा ‘रगतको मूल्य’ कथासङ्ग्रह समाजको सतहमुनि लुकेका पीडा, विभेद र असमानताका
घाउहरू देखाउने महत्त्वपूर्ण कृति हो। यसमा गरिबी छ, अभाव छ, अशिक्षा छ, अन्धविश्वास छ, शोषण छ; तर ती सबैभन्दा माथि
एउटा बलियो प्रश्न छ—मानिस कहिले साँच्चै मानिसका रूपमा स्वीकार हुनेछ?
कथाकारले कुनै उपदेशको भारी बोकाएर पाठकलाई थकाएका छैनन्। बरु
जीवनका घटनालाई यसरी प्रस्तुत गरेका छन् कि पाठक स्वयं प्रश्न गर्न बाध्य हुन्छ।
यही साहित्यको शक्ति हो। साहित्यले जब मानिसलाई आफ्नै व्यवहारमाथि सोच्न बाध्य
बनाउँछ,
तब
मात्र त्यसले आफ्नो सामाजिक दायित्व पूरा गरेको मान्न सकिन्छ।
‘रगतको मूल्य’ ले हामीलाई सम्झाउँछ—जात
फरक हुन सक्छ,
भाषा
फरक हुन सक्छ,
रहनसहन
फरक हुन सक्छ;
तर
पीडाको भाषा एउटै हुन्छ र जीवनको मूल्य सबैको समान हुन्छ। मानिसको शरीरमा बग्ने
रगतले जात सोध्दैन,
त्यसैले
समाजले पनि मानिसको मानवता नाप्नुअघि उसको जात सोध्न छोड्नुपर्छ।
अन्ततः रगतको वास्तविक मूल्य बजारले होइन, मानवताले निर्धारण
गर्छ।
जब
समाजले यो सत्यलाई हृदयदेखि स्वीकार गर्नेछ, तब मात्र विभेदका पर्खालहरू भत्कनेछन् र
मानिसले मानिसलाई साँच्चै मानिसकै रूपमा देख्न सिक्नेछ।
